Ayakta Kalmak ile Hareket Olmak Arasında: İstanbul’da Gıda Toplulukları ve Tüketim Kooperatiflerinin Çoklu Kriz Deneyimi
Orkun Doğan, Doç. Dr. Oya İklil Selçuk ve Doç. Dr. Candan Türkkan’ın yürüttüğü araştırma, İstanbul’daki gıda toplulukları ve tüketim kooperatiflerinin son yirmi yılını, faaliyetini sürdürenlerle birlikte kapananların deneyimi üzerinden inceliyor. Projenin ortakları Özyeğin Üniversitesi Sürdürülebilirlik Platformu ve Yerküre Yerel Çalışmalar Kooperatifi’dir.
16 Ekim, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 1945’teki kuruluşunu anan Dünya Gıda Günü’dür. FAO bu yılki Dünya Gıda Günü’nü “Bugün yenilik yap. Yarını Besle.” temasıyla karşılıyor. Bu vesileyle, iyi, adil ve sağlıklı gıdaya kolektif biçimde erişmeyi amaçlayan kentsel örgütlenmelerin deneyimini kayda geçiren bir araştırmanın sonuçlarını paylaşıyoruz.
Araştırmanın amacı. İstanbul’da 2000’lerden bu yana çok sayıda gıda topluluğu, kooperatif girişimi ve tüketim kooperatifi kuruldu. Alan yazın bu oluşumların ortaya çıkışına ve ayakta kalan örneklere odaklanırken, son yıllarda yaşanan geri çekilme, kapanma ve dağılma süreçleri büyük ölçüde kayıt dışı kaldı. Ayakta Kalmak ile Hareket Olmak Arasında bu boşluğa yöneliyor: kronikleşmiş enflasyon, pandemi, kira artışı ve değişen siyasal iklim gibi iç içe geçen krizler karşısında oluşumların hangi kapasitelerle ve hangi bedellerle ayakta kaldığını ya da dönüştüğünü soruyor.
Yöntem. Araştırma, kent ölçeğinde oluşturulan 72 kayıtlık bir envanteri, 26 oluşumdan 31 kişiyle yapılan derinlemesine görüşmeleri ve 14 Mart 2026’da 36 kişinin katıldığı paydaş çalıştayını bir araya getiriyor. Tasarımın ayırt edici yanı, faaliyetini sonlandırmış oluşumları örneklemin kurucu bir bileşeni olarak ele alması ve kooperatiflerin kendi yayımladığı kapanış metinlerini birincil kaynak olarak kullanmasıdır.
Temel bulgular.
- Sayısal çözümlemeye konu olan ve 2004–2025 arasında kurulan 60 oluşumun 18’i Ekim 2026 itibarıyla faal. Kuruluşların yarısından fazlası 2017–2020 arasında gerçekleşti; 2021’den bu yana yılda ortalama 1,4 yeni oluşum kuruluyor. 2020, envanterde kapanışların (14) kuruluşları (8) ilk kez geride bıraktığı yıl oldu.
- Süreklilik oranları örgütsel biçime ve çoğalma modeline göre ayrışıyor. Dağılma en yoğun biçimde, yerel birimleri tek bir merkeze bağlı olarak çoğalan enformel gıda topluluklarında yaşandı; belirleyici olan yalnızca tüzel kişilik değil, yerel birimin özerkliği.
- Çözülme çoğu vakada finansal çöküşle değil, işlevin daralmasıyla başlıyor. Dükkânın gündelik rutini gönüllü enerjisini soğurdukça faaliyetin anlamı daralıyor, katılım çekiliyor ve iş yükü az sayıda kişide toplanıyor.
- Krizler ağırlıklı olarak yenilenmeyen iki kaynakla emildi: bir üst kurumun desteği ve gönüllü emek. Dirençlilik, sürdürülebilirliğe dönüşemediğinde kendini tüketen bir kapasite olarak işledi.
- Oluşumları mümkün kılan kentsel eksen, onları dağıtan eksen de: örgütlenme kapasitesinin yoğunlaştığı merkezî ilçeler, kira baskısının ve mahalle demografisindeki değişimin de en hızlı olduğu yerler.
Rapor, bulguları bir başarı ya da başarısızlık sınıflandırması olarak değil, alanın kendi değerlendirmesine bir girdi olarak sunuyor. Taslak metin yayım öncesinde görüşme yapılan oluşumların temsilcileri ve çalıştay katılımcılarıyla paylaşıldı; gelen geri bildirimler metne işlendi. Uygulayıcılar için çözülmenin erken işaretlerini tartışan bir bölüm ve oluşumlarla birlikte sınanmak üzere önerilen bir öz-değerlendirme aracı taslağı (Ek-3) içeren rapor, yerel yönetimler ve politika yapıcılar için iki yönelim öneriyor: gıdaya erişimin bir sosyal politika alanı olarak tanımlanması ve ortak lojistik ile depolama altyapısının kamusal bir hizmet olarak kurulması.
Rapor aynı zamanda bir kayıt çalışması. İstanbul’da son yirmi beş yılda faaliyet gösteren ya da göstermiş 72 alternatif gıda inisiyatifini kuruluş ve kapanış yıllarıyla listeleyen envanter, kapanış metinleri ve oluşumların kendi anlatılarıyla birlikte, sessizce kapanan deneyimlerin birikimini görünür kılmayı amaçlıyor. Envanter düzeltmeye ve katkıya açık: eksik ya da hatalı gördüğünüz bilgileri orkun.dogan@ozyegin.edu.tr adresine iletebilirsiniz.
Künye. Yürütücüler: Orkun Doğan, Doç. Dr. Oya İklil Selçuk, Doç. Dr. Candan Türkkan Proje ortakları: Yerküre Yerel Çalışmalar Kooperatifi, Özyeğin Üniversitesi Sürdürülebilirlik Platformu Destek: Özyeğin Üniversitesi Toplumsal Etki Tohumlama Programı (“Çoklu Krizler Karşısında Alternatif Gıda İnisiyatiflerinin Hikâyesi: Başarısızlık Deneyimlerinden ve Yaratıcı Örneklerden Dirençlilik İnşa Etmek” projesi)
Önerilen atıf: Doğan, O., Selçuk, O. İ. ve Türkkan, C. (2026). Ayakta kalmak ile hareket olmak arasında: İstanbul’da gıda toplulukları ve tüketim kooperatiflerinin çoklu kriz deneyimi [Araştırma raporu]. Özyeğin Üniversitesi Sürdürülebilirlik Platformu. https://sp.ozyegin.edu.tr/istanbulda-gida-topluluklari-ve-tuketim-kooperatiflerinin-coklu-kriz-deneyimi/